بازخوانی فتنهها در ایران؛ از ۱۳۷۸ تا دی ۱۴۰۴
دکتر سعید شهرابی فراهانی، تحلیلگر ارشد سیاسی، امنیتی و بینالملل در یادداشتی به بازخوانی امنیتی–دانشگاهی فتنهها در جمهوری اسلامی ایران (۱۳۷۸ تا دی ۱۴۰۴) پرداخته و دلایل آشوب خیابانی تا نبرد ادراکات را تشریح کرده است.
در منظومه مفهومی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، «فتنه» صرفاً یک رخداد اجتماعی، یک اعتراض سیاسی یا یک بحران مقطعی نیست؛ بلکه پدیدهای چندسطحی، پیچیده و عمیقاً راهبردی است که در پیوند مستقیم با جنگ ترکیبی، جنگ نرم و نهایتاً جنگ شناختی تعریف میشود. فتنه، لحظهای است که در آن دشمن میکوشد همزمان ادراک جامعه، نظام تصمیمسازی و انسجام هویتی ملت را هدف قرار دهد.
اگر اعتراض، کنش است؛ فتنه، «مهندسی معنا»ست. اگر بحران، واکنش است؛ فتنه، «طراحی پیشینی» است. در فتنه، خیابان تنها یکی از میدانهاست و چهبسا کماهمیتترین آنها؛ میدان اصلی، ذهن، احساس، باور و نظام تفسیر واقعیت در جامعه است. از همین رو، فهم فتنه بدون درک منطق جنگ شناختی، تحلیلی ناقص و گمراهکننده خواهد بود.
چارچوب نظری: جنگ شناختی و مهندسی ذهن جمعی
جنگ شناختی را باید مرحله تکاملیافته جنگ نرم دانست؛ جنگی که در آن دشمن بهجای تمرکز بر رفتار ظاهری جامعه، مستقیماً ساختارهای ذهنی، نظام ارزشی، هویت فرهنگی و الگوهای ادراکی را هدف میگیرد. در این نوع جنگ، پیروزی زمانی حاصل میشود که جامعه، حتی بدون فشار مستقیم، تصمیمهایی بگیرد که به ضرر خود تمام شود.
فتنهها در این چارچوب، نقش «ضربات ادراکی مرحلهای» را ایفا میکنند؛ هر فتنه، یک آزمایش میدانی است برای سنجش ظرفیت جامعه، واکنش حاکمیت، تابآوری اجتماعی و میزان نفوذ روایت دشمن. به بیان دیگر، فتنهها نه پایان یک پروژه، بلکه ایستگاههای یک مسیر بلندمدت هستند.
فتنه ۱۳۷۸؛ بحران مرجعیت و نفوذ نخبگانی
فتنه تیرماه ۱۳۷۸ را باید نقطه آغاز رسمی نفوذ شناختی سازمانیافته دشمن در جمهوری اسلامی ایران دانست. تمرکز این مرحله، نه تودههای مردم، بلکه نخبگان دانشگاهی و فضای فکری کشور بود. دانشگاه بهعنوان کارخانه تولید معنا، هدف اصلی عملیات قرار گرفت.
در این مقطع، ضعف مدیریت فرهنگی–سیاسی دانشگاهها، فعالیت هماهنگ رسانههای زنجیرهای و القای دوگانه «دانشگاه–حاکمیت»، بستری مناسب برای ایجاد بحران مرجعیت فکری فراهم کرد. دشمن در این مرحله بهدنبال براندازی نبود؛ بلکه هدف، شکستن اعتماد نخبگان به نظام و ایجاد فاصله معرفتی میان دانشگاه و حاکمیت بود.
این نفوذ، محدود اما عمیق بود و اثرات آن در فتنههای بعدی، بهویژه ۱۳۸۸، بهوضوح نمایان شد.
فتنه ۱۳۸۲؛ پایلوت اجتماعی و جمعآوری دادههای ادراکی
فتنه ۱۳۸۲ را میتوان یک تمرین میدانی کنترلشده دانست. اعتراضات پراکنده، بدون رهبری مشخص و بدون روایت مسلط، فرصتی برای دشمن ایجاد کرد تا واکنش اجتماعی، عملکرد رسانهها و الگوی مداخله نهادهای امنیتی را ارزیابی کند.
در این مرحله، جنگ شناختی بیشتر جنبه پنهان داشت. هدف اصلی، تولید بحران نبود، بلکه تولید داده بود؛ دادههایی درباره حساسیتهای اجتماعی، خطوط قرمز فرهنگی، ظرفیت استمرار اعتراض و میزان اثرگذاری پیامهای رسانهای.
فتنه ۱۳۸۸؛ تهاجم به مشروعیت و فروپاشی اعتماد
فتنه ۱۳۸۸ نقطه عطف جنگ شناختی علیه جمهوری اسلامی ایران است. در این مرحله، دشمن از آزمونهای محدود عبور کرد و وارد فاز تهاجم تمامعیار به مشروعیت سیاسی نظام شد. انتخابات، بهانه بود؛ هدف، جمهوریت نظام و اعتماد عمومی بود.
القاء گسترده گزاره «تقلب»، بیاعتبارسازی نهادهای رسمی، ایجاد دوگانه «مردم–نظام» و بهرهگیری بیسابقه از رسانههای فراملی، نشاندهنده یک عملیات ادراکی سیستماتیک بود. در این فتنه، خیابان تنها ابزار فشار بود؛ میدان اصلی، ذهن جامعه و رأس حاکمیت بود.
شکست این فتنه، بیش از هر چیز، ناشی از خطای محاسباتی دشمن درباره نقش رهبری، انسجام نهادی و عمق پیوند هویتی مردم با نظام بود.
فتنه ۱۳۹۶؛ شبکهمحوری و فقدان رهبری
فتنه ۱۳۹۶ نشانه ورود دشمن به مرحله جدیدی از جنگ شناختی بود. در این مرحله، فتنه نه رهبر داشت، نه چهره شاخص و نه گفتمان منسجم. اعتراضها بهصورت شبکهای، پراکنده و خودجوشنما سازماندهی شدند.
شبکههای اجتماعی نقش اتاق عملیات را ایفا کردند و مطالبات اقتصادی، پوششی برای عملیات ادراکی شدند. این فتنه نشان داد که دشمن بهدنبال بیسر کردن اعتراض است تا امکان مهار آن کاهش یابد.
فتنه ۱۳۹۸؛ خشونت، اقتصاد و شوک روانی
افزایش قیمت بنزین در آبان ۱۳۹۸، ماشهای واقعی برای اعتراض بود، اما سرعت و شدت خشونت نشان داد که سناریوی ناامنی از پیش آماده بوده است. در این مرحله، جنگ شناختی با امنیت سخت پیوند خورد.
هدف، ایجاد شوک روانی، فلجسازی حکمرانی و القای ناتوانی نظام در کنترل اوضاع بود. اما افراط در خشونت، موجب ریزش بدنه اجتماعی فتنه و بیاعتبار شدن روایت دشمن شد.
فتنه ۱۴۰۱؛ نبرد هویت، احساس و روایت
فتنه ۱۴۰۱ را باید اوج پیچیدگی جنگ شناختی پیش از ۱۴۰۴ دانست. تمرکز این مرحله بر هویت فرهنگی، نسل جوان، احساسات جمعی و ارزشهای اجتماعی بود. رسانههای معاند، سلبریتیها و شبکههای اجتماعی، نقش اتاق فرمان عملیات روانی را ایفا کردند.
در این فتنه، دشمن تلاش کرد پیوند عاطفی جامعه با نظام را قطع کند؛ پیوندی که ستون اصلی تابآوری اجتماعی ایران است.
اعتراضات دی ۱۴۰۴؛ جنگ ادراک در عصر هوش مصنوعی
فتنه دی ۱۴۰۴ با اعتراض به تورم، گرانی و فشار اقتصادی آغاز شد، اما بهسرعت به یک پروژه کامل جنگ شناختی–ادراکی تبدیل گردید. استفاده از فناوریهای دیجیتال، تحلیل کلانداده، الگوریتمهای هوشمند و حتی ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی، این فتنه را از نمونههای پیشین متمایز ساخت.
دشمن در این مرحله، نهتنها بهدنبال ایجاد ناآرامی، بلکه در پی مدلسازی رفتار اجتماعی، سنجش آستانه تحمل و استخراج الگوهای واکنش جمعی بود.
تحلیل تطبیقی: قوتها و ضعفهای پروژه فتنه
▪️قوتها
-بهرهگیری از نارضایتیهای واقعی
-سرعت بالای روایتسازی
-چندلایه بودن عملیات (اقتصادی، رسانهای، هویتی، امنیتی)
-تطبیقپذیری تاکتیکی
▪️ضعفها
-ناتوانی در بسیج اکثریت جامعه
-وابستگی آشکار به بازیگران خارجی
-خطای محاسباتی در فهم جامعه ایرانی
-افراط در خشونت و ریزش سرمایه اجتماعی
جمعبندی راهبردی:
آینده نبرد، نبرد معناست
سیر فتنهها از ۱۳۷۸ تا ۱۴۰۴ نشان میدهد که دشمن از نفوذ نخبگانی به تهاجم مشروعیتی، از شبکهمحوری به نبرد هویت و نهایتاً به جنگ ادراک تمامعیار رسیده است. تهدید آینده، تهدید شناختی است.
بازدارندگی مؤثر مستلزم:
-رهبری هوشمندانه و روایتمحور
-انسجام نهادی
-بازسازی اعتماد عمومی
-نهادینهسازی دفاع شناختی در آموزش، رسانه و سیاستگذاری
میدان اصلی تقابل آینده، نه خیابان و نه میدان نظامی، بلکه ذهن، روایت و معناست؛ و پیروزی در این میدان، نیازمند درک عمیق جنگ شناختی و تبدیل آن به مؤلفهای دائمی در دکترین امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران است.
⚛سردار دکتر سعید شهرابی فراهانی
نام و نام خانوادگی: سعید شهرابی فراهانی
عنوان رسمی: سردار دکتر
تاریخ تولد: ۳۱ خرداد ۱۳۵۸
محل تولد: تهران، جمهوری اسلامی ایران
خاستگاه خانوادگی: خانوادهای مذهبی و اصیل با ریشه در فراهان
تحصیلات و سوابق علمی
سردار دکتر سعید شهرابی فراهانی دارای تحصیلات عالی در حوزه مدیریت، راهبرد و امنیت ملی است. وی دارنده مدارک تخصصی MBA (مدیریت بازرگانی) و DBA (دکترای مدیریت اجرایی) بوده و همچنین دکترای مدیریت با تمرکز بر امنیت و راهبردهای ملی و بینالمللی دارد.
ایشان از پژوهشگران برجسته حوزه راهبرد، امنیت و اطلاعات بینالملل بهشمار میآیند و تمرکز اصلی مطالعات و پژوهشهای وی بر تحلیل تهدیدات نوین، جنگهای ترکیبی، جنگ شناختی و سازوکارهای مقاومت اسلامی است.
در کارنامه علمی و رسانهای ایشان، بیش از ۲۰۰۰ مقاله و تحلیل در حوزههای امنیت ملی، سیاست خارجی، تحولات منطقهای، راهبردهای نظامی و موضوعات ضدصهیونیستی به ثبت رسیده که بخش قابل توجهی از آنها در رسانهها و مجامع تحلیلی داخلی و بینالمللی منتشر شده است.
سوابق نظامی و اجرایی
سردار دکتر سعید شهرابی فراهانی از سال ۱۳۸۲ عضو رسمی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (نیروی قدس) بوده و دارای سابقه طولانی در حوزههای امنیتی، اطلاعاتی و راهبردی است.
ایشان در طول سالهای خدمت، مسئولیتهای متعددی در سطوح تحلیل، تصمیمسازی و مدیریت راهبردی بر عهده داشته و نقش فعالی در طراحی و تبیین رویکردهای دفاعی و امنیتی جمهوری اسلامی ایران ایفا کردهاند.
مسئولیتها و سمتهای راهبردی
مدیرکل پژوهش و مطالعات بینالمللی ضدصهیونیستی
مدیر اتاق تحلیل و تبیین جبهه مقاومت
تحلیلگر ارشد سیاسی، امنیتی و بینالمللی
مدیر مرکز نهضتهای رهاییبخش اندیشکده پیامبر اعظم (ص)
مدیر راهبردی نهضت جهانی مقاومت
نقشها و دستاوردهای بینالمللی
سردار دکتر سعید شهرابی فراهانی بهعنوان یکی از چهرههای فکری و تحلیلی جبهه مقاومت اسلامی، در سطح منطقهای و بینالمللی شناخته میشود. فعالیتهای ایشان شامل ارائه تحلیلهای راهبردی از بحرانهای منطقهای و بینالمللی، مشارکت در تدوین راهبردهای امنیت ملی و مقاومت، و حضور فعال در نشستها، اندیشکدهها و رسانههای تحلیلی است.
وی نقش مؤثری در تبیین سیاستهای ضدصهیونیستی و مقابله با جنگ ادراکی و شناختی ایفا کرده و آثار تحلیلی او بهعنوان منابع راهبردی مورد استفاده نهادهای پژوهشی و امنیتی قرار گرفته است.
ویژگیها و توانمندیهای مدیریتی
تلفیق دانش مدیریت، تجربه میدانی نظامی و تخصص امنیتی
توانمندی در رهبری راهبردی و تصمیمسازی در شرایط پیچیده
مدیریت و هدایت شبکههای تحلیلی و پژوهشی در سطح ملی و منطقهای
ارائه الگوی خدمت راهبردی در عرصههای نظامی، امنیتی، سیاسی و علمی
آثار و انتشارها
آثار علمی و تحلیلی سردار دکتر سعید شهرابی فراهانی شامل بیش از ۲۰۰۰ مقاله، یادداشت و تحلیل راهبردی در موضوعات زیر است:
امنیت ملی و منطقهای
سیاست خارجی و دیپلماسی مقاومت
راهبردهای نظامی و اطلاعاتی نوین
تحلیل تهدیدات صهیونیستی و راهکارهای مقابله با آن
این آثار در رسانهها و مجامع تحلیلی داخلی و بینالمللی منتشر شده و در فرآیندهای پژوهشی و تصمیمسازی راهبردی مورد استناد قرار گرفتهاند.
جمعبندی
سردار دکتر سعید شهرابی فراهانی از چهرههای برجسته نظامی، امنیتی و علمی جمهوری اسلامی ایران است که با ترکیب تجربه عملی، دانش مدیریت و تحلیل راهبردی، نقش مؤثری در تقویت جبهه مقاومت اسلامی و امنیت ملی ایفا کرده است. فعالیتهای گسترده علمی، رسانهای و بینالمللی ایشان، جایگاه وی را بهعنوان یکی از محورهای فکری و تحلیلی مقاومت تثبیت کرده است.
📚 منابع
اسناد و سوابق رسمی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی
رزومهها و پروندههای پژوهشی و تحلیلی اندیشکدههای مرتبط
مقالات و تحلیلهای منتشرشده در رسانههای داخلی و بینالمللی
گزارشها و خروجیهای نشستهای تخصصی، امنیتی و راهبردی
آرشیو سخنرانیها، یادداشتها و تحلیلهای راهبردی منتشرشده
ارسال نظر